THLIRNA TLANG HRANG HRANG ATANGIN
Rei lo te chhûnga kan hrehawm tuar nêp tak hian chatuan ropuina, khaikhin rual loh khawpa nasa chu min siamsak a ni. – 2 Korinth 4: 17
-Hmingremhlua Sailo-
Moralistic thlirna (Hindu): Hengho hian tawrhna leh harsatna hi thil tih rah chhuah (Karma) atanga lo awm niin an ngai a. Pian nawnna an ring bawk, thil tha an tih chuan thih hnu pian nawnna ramah lawmman an dawn ngei an ring, chuvangin an dam chhungin thil tha tih an tum thin. An dam laiin thilsual an tih chuan anlo pian leh hunah tawrhna leh harsatna nasa tak an tawh an ring bawk, chuvangin an thlirna hian thilsual ti lo turin kawng tamtakin a veng.
Self-Transcendent thlirna (Buddhism): Heng ho hi chuan tawrhna leh harsatna hi thil awm tak tak lo, ngaihruatna in a siam chawp (illusion) mai niin an ngai ve thung, mihring duhamna leh ngaihruatna atanga lo piang chhuak niin an ring zawk a. Chuvangin tawrhna leh harsatna kiang tur chuan he khawvel thilte, awhna leh duhamna zawng zawng hi kalsan a ngai anti ve thung.
Fatalistic thlirna (Islam): Heng ho hi chuan tawrhna leh harsatna hi pathian siam ngei anih an ring a, pathianin a mite a fiahna hmanraw pakhat niin an ngai zawk. Tawrhna leh harsatna karah chhel tak leh thuawih taka an din chuan pathian laka an rinawmzia an lantirna niin an ngai, lawmman an la dawn ngei an ring bawk.
Dualistic thlirna (Zoroastrian): Hengho hian tawrhna leh harsatna hi pathian fel (Ahura Mazda) leh pathian sual (Angra Mainyu) indona avanga lo awm niin an ngai a. Heng tawrhna leh harsatna te hi pathian sual (Angra Mainyu/Setana) thiltih niin an ngai bawk. Nimahsela nakinah pathian sual chu hnehin ala awm ngei dawn avangin an tawrhna chu a thlawn dawn lo niin an ngai. Eng emaw chenah he thlirna hi Kristian tamtak hian kan tawmpui bawk a.
Heng thlirna pali te hi in anglo hle mahse, in zawmna tamtak an neia, mimal leh khawtlang in zirtir nan pawh eng emaw chenah chuan thatna an nei vek awm e. Heng hmasang ata tawh thlirna te hian tawrhna leh harsatna hi thil thalo tak niin an ngai kherloa, an tan chuan tawrhna leh harsatna khan awmze thuktak a neia, tuar thiam tur leh paltlang thei turin an an zirtir zawk. Thih hnu piahlamah beiseina an neih bawk avangin an khawvel hun harsa tak kha chhel takin an tawrh theih phah thin.
Naturalistic thlirna (Sakhuana/pathian tel loa thlirna): He thlirna hi tunlai khawvel changkanna leh science thiamna in a hrin chhuah, khawthlang hnam zia (Western culture) atanga lo piang niin. Heng ho hi chuan pathian emaw thih hnu piahlam an rin loh mai bakah, hmuh theihloh khawvel (thlarau khawvel) lam reng reng an pawm loa. Tawrhna leh harsatna hi hmuh theih khawvel (physical world) a thil lo awm ve pakhat mai niin an ngai. Chuvangin an tan chuan awmze thuk a nei thei ta loa, vanduaina pakhat mai alo ni ta zawk a. Tun hmaa zawhna awm ngailo, ‘pathian hi a awm chuan ngatinge tawrhna leh harsatna te hi a awm?’, tih te alo piang ta a.
Tin, hmuh theih khawvel chauh an rin avangin tawrhna leh harsatna hi hmuhtheih thil (taksa leh rilru) avang chauha thleng niin an ngai a. Tihdam nan pawh hmuhtheih thil (taksa leh rilru damna) ah vek an innghat a. Chung hmuh theih damdawi te chuan tawrhna leh harsatna zawng zawng alo ti kiang theiloa. Chutah tak chuan he khawvel piah lamah nghahfak tur an nei ta si loa, beidawnna khur thuk takah an luh phah thin. Tunhnaiah rilru lam natna a pun nasat em em nachhan hi, tawrhna leh harsatna kan thlir thiamloh vang hi ani thei pakhat a ngem? tih zawhna te pawh hi kan zawt thei ang chu.
Chu mai bakah chuan anni tan chuan tawrhna leh harsatna hian awmze thuk tak a neihloh avangin mi tam zawk chuan paltlang aia pumpelh emaw paihbo tumna alo lian ta zawk a. Harsatna pumpelh turin thil chi hrang hrangah an tlan a, zu leh sa, damdawi leh thil thalo chi hrang hrangah tlan lutin, a bawih-ah an tang ta zawk a, chu chuan an tawrhna leh harsatna sutkian a hnekin a belhchhah zawk a. Mihring khawsak dan zir mi (Sociologist) leh mihring hnam chhui mi (Anthropologist) te chuan hemi Naturalistic thlirna lo lian zel vang hian tawrhna leh harsatna chungchangah, a bik takin khawthlang ram changkang zawkah te hian, hmasang mite aiin thlir dan an thiamloa, hmachhawn dan pawh an thiamlo zawk niin an ngai.
Tlipna: Mihring hian mahni hian beiseina a insiam chawp theih teh meuh mai. Nimahsela, tawrhna leh harsatna khur thuk taka han luh tak tak hi chuan, he khawvel thilte zawng zawngte hian an hlutna an hlauh ta vek emaw tih mai tur hi a ni thin. Chutah tak chuan pathian leh thihnu piahlam ram rinna te hian, he khawvel in beiseina min pek theihloh chinah pawh minla siamsak zel thei a. Tin, tawrhna leh harsatna hi awmze thuktak an neih tir thei bawk. Heng buaina hmachhawn thei tur te, tuar hram hram thei tur te, paltlang thei tur hian nasa takin min pui thei bawk.
Reference: Keller, T. (2013). Walking with God through pain and suffering. Dutton.