Thursday, November 20, 2025

Pangpâr lo pâr dan


 

Pangpâr te hian mihring nunah hmun pawimawh tak an luah a, hmangaihna lantir nân kan in hlân tawn a, lâwm te lâwmpui nân leh lungngai te tawrhpui nân kan inpe tawn bawk hîn. Pathianin kan nun ti timawi tûr leh famkim tûra kan tân bîk liau liau a min siam sak emaw tih a awl khawp mai. Nimahsela, hemi piah lamah hian thlaite hian pâr chhan pawimawh tak an nei a, chu chuan kan khawvêl leh a chhûnga thilnung zawng zawng hi a nghawng a. Thlaite rawn pâr dan kan hriatthiam chuan khawvêla nunna lo ai darh chhoh dân leh inthlunzawm dânte min hriatfiah tîr theia, humhalh an ṭûlzia te pawh min zirtîr thei a ni.

A hmasa berah chuan ni êng (sunlight) hi thilnung zawng zawng chakna min petu a ni a, ‘thlai (plants)’ kan tih chu ni êng chakna la lût a, chaw (carbohydrates) atâna siam thei te hi an ni. Ni êng chakna hmanga chaw siam chu ‘photosynthesis’ an ti, chu chu ramsa nêna an danglamna lian ber a ni. Ramsa leh mihring te hian ni êng chakna kan hmang ve thei lo va, thlaite’n ei theiha an siamsa kan ring mai zâwk hin. Science hian thlai hi hlawm lian tak tak panga-ah a hen a, chungte chu: algae, bryophytes, pteridophytes, gymnosperms leh angiosperms-te an ni. Kan Bible hian Pathianin thlai a pâr tir dân a rawn chhui lem lo va. Chuvângin, science tarmit aṭanga thlîrin, Pathianin in mamawh tawn veka min siam dân te rawn tarlan ka tum mai zâwk dawn a ni.

 

Algae (Tuiah an rawn piang)

 Nunna (life) hi tuifinriatah a rawn in an tih ngaihdan hi science leh bible in lungrualna tak pawh niin a lang. Tah chuan pât-êk (algae) te hi thlai awm hmasa ber an ni a, kum maktaduai 1500-1000 kalta aṭanga awm ṭan tawh niin mithiam ten an ngai. Tui aanga rawn piang an nih avângin tuia awm tûrin an pianphungte pawh a insiam, a zung (roots), a zâr (branch), a kûng (stem) emaw a hnah (leaf) a la awm lo. An taksa pum chu a hring nâl thep mai a, chu chu ‘Thallus’ an ti.

Algae-te angkaina leh pawimawhna hi kan dâwn phakin ka ring lo, an hming te pawh hi kan phuah mawi hran lo, ‘Saron pâr’ kan tihte nen phei hi chuan in mawi hleih tak a ni. Rah fuh palh te hian tluk sual a awl êêm a, hnawksak an nihna chen pawh a awm. Nimahsela, algae lo awm hmasa zing a mi ‘Cyanobacteria’ te hian nunna dang lo insiam thei tûrin kori a tu êêm a. Ni êng chakna hmanga chaw an siam khan tui (H2O) an phel hrang a, oxygen (O2) an rawn siam chhuak a, boruak (atmosphere)-ah oxygen a lo awm theih phah ta a. Chu chu science tarmit aang thlîrin, he khawvêla thil thleng tawh zinga pawimawh ber pawl a ni nghe nghe. Science chuan, ‘The Great Oxidation Event’ a ti hial reng a ni. Oxygen avâng chuan thilnung chi hrang hrang an awm theih phah a, thil nung zawng zawng tân oxygen chu nunna hnâr a lo ni. Chutih rual chuan tui aanga rawn piang an nih avângin tuiah chauh an dam khawchhuak thei a, inthlahpun nân tui an la mamawh reng bawk.

 

Bryophytes (Khawmualah an rawn insawn)

Kum maktaduai 500 kalta khân tui chhûng aanga rawn lâng chhuakin, khawmual a rawn insiam an a. Khawmualah hian ni êng (sunlight) leh carbon dioxide a tam zâwk avângin algae te chu khawmual lam pan tûrin an insiam rem a. Kum maktaduai 470 vel khan bryophytes te an rawn awm an a, lung leh a vêla in ham tân nân zung ang deuh ‘rhizoids’ an rawn nei a. Bryophytes leh algae hi kan hre hrang lo mai thei, bryophytes hi lung leh hmun hnâwng a awm hin an ni a,‘lung-sam’ kan tihte ho hi bryophytes chikhat an ni. Tin, waxy cuticle hmangin an in tuam bawk a, waxy cuticle chu oil chikhat niin, ni êng avanga thlai aanga tui chhuak tûr veng tu an ni. Waxy cuticle leh rhizoids hmang chuan khawmual lung hmunahte anlo awm thei ta a. Nimahsela, inthlahpun nan tui an la mamawh reng tho avangin hmun hnawngah an awm a ngai thin.

A tîrah chuan he khawvel hi lunghmun a ni a, bryophytes-te hi chu lunghmun chu leia chanr tute zing ami niin, khawvel leilung insiam chhoh zel naah an lo pawimawh em em a. Tin thlaite khawmuala an awm hnu chuan ramsâte luah lum theih tûrin khawmual a rawn insiam d, ramsate pawh khawmualah an rawn pung chho ta zêl a. Vawiin thlengin thlai awmlohna hmunah ramsa tam zawk tan awm ngaihna a awm lo.

 

Pteridophytes (a sâng zawngin an hang)

Khawmualah tui a awm remchan reng loh avângin thlai henkhat chu tui awmna hmun chauh dam khaw chhuah nâna innghat lo tûrin an in her rem ve zêl a. Kum maktaduai 420 kalta khan thlai awm thar ‘Pteridophytes’ an rawn lang ta a, Mizoin pteridophytes kan hriat lar em em chu kâtchât lam-chi hi a ni. Khawmuala awm thei tûrin an pianphung te insiam danglamin: a zung, a kuang, a hnah leh a zâr te an rawn nei a. Nimahsela, a pawimawh ber chu ‘vascular tissue’ an rawn nei hi a ni. Vascular tissue chu thlai chhûngah pipe pahniha siam niin, tui pipe chhohna, ‘Xylem’ leh an chaw pek kualna, ‘Phloem’ te hi an ni. Vascular tissue hmang chuan awlsam takin tui an la lut thei ta a. Tin, a hnahin ni zung chakna hmanga chaw a siam te chu an mamawh dan zêlin awlsam takin hmun dangah an sawn kual thei bawk a.

Thlaite hi ni zung chakna mamawh reng an nih avângin a sâng leh a lian apiangte tan dam khaw chhuah a awl bik. Chuvangin, vascular tissue hi vawiin ni thlenga thlai lian pui pui kan hmuh theihna chhan pakhat a ni. Vascular tissue chhûng a, ‘Primary vascular tissue’ awm te chu ralin, a thi a. A bul hnaiah pipe thar, ‘Secondary vascular tissue’ a rawn in siam leh hin. Primary vascular tissue te hi ban nghet tak leh khawng takah a rawn changa, a bula secondary tissue insiam nen chuan a vâng zâwngin thlai an hantîr a, chu chu ‘Secondary growth’ an ti. Vascular tissue an neih aang hian pteridophytes a chin hi thlai lian tak tak kan hmuh theih phah ta a ni. Kum maktaduai 300 kal ta, carboniferous hunlai chuan pteridophytes te kha an lian thei em em a, tunah chuan te reuh tê tê bak hmuh tûr an awm ta lo. Vawiina meihawl kan laih chhuah tam tak hi chu carboniferous hunlai, pteridophytes lian pui pui aanga insiam an ni nghe nghe.

 

Gymnosperms (seeds an rawn siam)

Kum maktaduai 320–300 kalta khan, thlai thar ‘Gymnosperm’ an lo lang leh a, gymnosperms chu Mizovin fâr kan tih ang chi hi an ni. A chi (seeds) hmanga inthehdarh hmasa ber an ni bawk. Algae, bryophytes leh pteridophytes-te hi an chi thehdarh nân spores leh gametes an hman avângin an inthlahpun zêl nan tui an mamawh reng a. Gymnospermsin inthlahpun nân seeds an hmang ṭangkaina chu sik leh sain a zirlohna hmunah pawh a chhunga thlai naute (embryo) awm chu rei tak chhe lovin an vawng reng thei a. A hun takah rawn ṭiakin, an inthlahpunna kawngah nasa takin a puic. Tin, gymnosperms te hian an chi thehdarh nân thlî an hman bawk avângin, khawmualah zau zawkin an rawn in theh darh thei ta bawk a.

Gymnosperms te hi an lian thei êm êm a, ramngaw ṭha tak tak te siamin, boruaka carbon dioxide awm chu an rawn la lût a. Chu chu ‘carbon sequestration’ an ti, carbon sequestration chu nasa takin an rawn thlen a. Boruakah carbon dioxide a tam hian kan khawvel a ti lum ṭhîn a. Chuvângin, carbon sequestration khan kan khawvel boruak alo ti dai a, sik leh sâ pawh a lo nawm phah bawk. Gymnosperms awm ṭan hunlai khân khawvêl kha a lumin, a ro thei êm êm a, chumi avanga tui an hloh vak loh nan an hnahte pawh a rawn sin phah tlângpui. Kan hriat tûr pawimawh êm êm mai chu, thing kan kih rêm vâk a, ram kan vah nasat lutuk hian carbon dioxide hi boruakah tam tak a let leh ṭhin. Chu chuan kan khawvêl hi a ti lum zual thin a, hei hi ‘global warming’ an tih chu a ni. Ramngaw te hi kan humhalh loh chuan mihring leh ramsa tam tak tan dam khawchhuah theihloh khawpin kan khawvêl hi a rawn lum leh dâwn bawk a ni.

 

Angiosperms (pâr chi pangpâr an rawn pâr ta)

Kan khawvel sik leh sâ te a lo nawm tâkah chuan thilnung chi hrang hrang te lo pungin, an lo ai darh chho ta zêl a. Chu chu thlai tên hmang angkâiin, kum maktaduai 140-130 kalta khan thlai pâr chi ‘Angiosperm’ te an lo lang ta a. An ni hi an chhehvêl hmang angkai thei tûrin an rawn pâr chhuak a. Phaitualhnim te chu thlî rawn hmang angkai tûrin an rawn pâr a (Anemophilous flower), Chhawkhlei pâr-in sava a rawn hmang angkai bawk a (Ornithophilous flower). Hnahkiah kûngin rannung te reuh tê tê an rawn hmang angkai a (Entomophilous flower), zawngṭah ten bâk an rawn hmang angkai thung (Chiropterophilous flower). Chutiang zel chuan pangpâr hrang hrang an rawn pâr chhuak zel a, chu chuan kan khawvêl hi an tih mawi mai bakah thilnung dangte nen in thlunzawmna an rawn siam zel bawk a. Rannung dangte tan zu tuî tak rawn siamin, chaw ha tâk an rawn ni a, thilnung dangte’n an chi thehdarh kawngah naŝa takin an puibawm bawk. Chuvângin, thlaite leh thilnung rêng rêngte hi in mamawh tawn vêk tûra duan an lo ni a, chu an inkungkaihna avâng chuan he khawvêl hi mihringte leh thil siam dangte tân chenna tlak khawvel a lo ni thei a ni.

Science thlirna aanga thlîrin pangpâr te hi mihring awm hmâin an lo pâr daih tawh a, heng khuaî te, sava te, leh rannung chi hrang hrang te tana pâr hi an lo ni. Inzawmna mumal tak an neih avangin kan khawvel hi mihringte tan luah theihin a lo awm a. A khawi emaw zâwk zâwk pawh hi ti chereu ta ila kan khawvel hi luah tlaklohin kan siam mai dâwn tihna a lo ni a, chuvangin kan humhalh hi a ul takzet a ni. Ringtu kan nihna aanga han thlir pawhin he khawvel hi huan mawi tak, Pathianin a duh taka a siam a ni tih a lang chiang hle. Heng thilsiam hlu tak tak te hi keini ringtute hian duat tak leh uluk takin kan enkawl dawn lawm ni? Thilnung zawng zawng hi Pathianin a duh taka a siam vek an ni si a (Genesis 1:31). Chuvangin, thilsiam zawng zawng te lakah ngilnei ila, a theih chen chenah vênhim leh humhalh kan uar bawk tûr a ni. Chu chu Siamtu min beisei dân pawh a ni ngei ang, kan Pathian thuin, thil siam zawng zawng hnênah chanchin ha hril rawh u (Marka 16:15) a tih kha a taka chantir tûrin an i la thar zel ang u.

Friday, May 2, 2025

TAWRHNA LEH HARSATNA: BUNG KHATNA

THLIRNA TLANG HRANG HRANG ATANGIN

 

Rei lo te chhûnga kan hrehawm tuar nêp tak hian chatuan ropuina, khaikhin rual loh khawpa nasa chu min siamsak a ni. – 2 Korinth 4: 17

 

-Hmingremhlua Sailo-

 

He khawvelah hian tawrhna leh harsatna hian engtik lai pawhin min hual vel a, nitin mai hian tawrhna leh harsatna chi hrang hrang kan tawk reng bawk a. Heng kan tawrhna leh harsatna te hian kan nun a thil hlu tak tak: kan hmangaih te, kan hlimna te, kan damchhan te thlengin min lakbo sak niin kan ngai thin. Max Scheler-a chuan,‘Hmasang sakhuanna leh finna ngaina mi te (Philosopher) ngaihtuahna pawimawh ber pakhat chu tawrhna leh harsatna hrilhfiah tum hi ani’, ati a. A chhan chu tawrhna leh harsatna hi hrilhfiah anih loh chuan a tuartu thinlung chhungrilah tur angin a fan a, thinurna, lungawilohna leh beidawnna a tuh a, an nunphung ati khaihlak a, chu chuan khawtlang in rel bawl dan thlengin nghawng thalo a nei thei thin. Chuvangin, hmasang ata tawh thlirna tlang hrang hrang hmangin tawrhna leh harsatna hmachhawn dan tur an in zirtir thin. Tin, khawvel thiamna leh changkanna hian thlirna tlang dang a rawn hring chhuak bawk a, chung thlirna te chu in han zir ho ila.

Moralistic thlirna (Hindu): Hengho hian tawrhna leh harsatna hi thil tih rah chhuah (Karma) atanga lo awm niin an ngai a. Pian nawnna an ring bawk, thil tha an tih chuan thih hnu pian nawnna ramah lawmman an dawn ngei an ring, chuvangin an dam chhungin thil tha tih an tum thin. An dam laiin thilsual an tih chuan anlo pian leh hunah tawrhna leh harsatna nasa tak an tawh an ring bawk, chuvangin an thlirna hian thilsual ti lo turin kawng tamtakin a veng.

Self-Transcendent thlirna (Buddhism): Heng ho hi chuan tawrhna leh harsatna hi thil awm tak tak lo, ngaihruatna in a siam chawp (illusion) mai niin an ngai ve thung, mihring duhamna leh ngaihruatna atanga lo piang chhuak niin an ring zawk a. Chuvangin tawrhna leh harsatna kiang tur chuan he khawvel thilte, awhna leh duhamna zawng zawng hi kalsan a ngai anti ve thung.

Fatalistic thlirna (Islam): Heng ho hi chuan tawrhna leh harsatna hi pathian siam ngei anih an ring a, pathianin a mite a fiahna hmanraw pakhat niin an ngai zawk. Tawrhna leh harsatna karah chhel tak leh thuawih taka an din chuan pathian laka an rinawmzia an lantirna niin an ngai, lawmman an la dawn ngei an ring bawk.

Dualistic thlirna (Zoroastrian): Hengho hian tawrhna leh harsatna hi pathian fel (Ahura Mazda) leh pathian sual (Angra Mainyu) indona avanga lo awm niin an ngai a. Heng tawrhna leh harsatna te hi pathian sual (Angra Mainyu/Setana) thiltih niin an ngai bawk. Nimahsela nakinah pathian sual chu hnehin ala awm ngei dawn avangin an tawrhna chu a thlawn dawn lo niin an ngai. Eng emaw chenah he thlirna hi Kristian tamtak hian kan tawmpui bawk a.

Heng thlirna pali te hi in anglo hle mahse, in zawmna tamtak an neia, mimal leh khawtlang in zirtir nan pawh eng emaw chenah chuan thatna an nei vek awm e. Heng hmasang ata tawh thlirna te hian tawrhna leh harsatna hi thil thalo tak niin an ngai kherloa, an tan chuan tawrhna leh harsatna khan awmze thuktak a neia, tuar thiam tur leh paltlang thei turin an an zirtir zawk. Thih hnu piahlamah beiseina an neih bawk avangin an khawvel hun harsa tak kha chhel takin an tawrh theih phah thin.

Naturalistic thlirna (Sakhuana/pathian tel loa thlirna): He thlirna hi tunlai khawvel changkanna leh science thiamna in a hrin chhuah, khawthlang hnam zia (Western culture) atanga lo piang niin. Heng ho hi chuan pathian emaw thih hnu piahlam an rin loh mai bakah, hmuh theihloh khawvel (thlarau khawvel) lam reng reng an pawm loa. Tawrhna leh harsatna hi hmuh theih khawvel (physical world) a thil lo awm ve pakhat mai niin an ngai. Chuvangin an tan chuan awmze thuk a nei thei ta loa, vanduaina pakhat mai alo ni ta zawk a. Tun hmaa zawhna awm ngailo, ‘pathian hi a awm chuan ngatinge tawrhna leh harsatna te hi a awm?’, tih te alo piang ta a.

Tin, hmuh theih khawvel chauh an rin avangin tawrhna leh harsatna hi hmuhtheih thil (taksa leh rilru) avang chauha thleng niin an ngai a. Tihdam nan pawh hmuhtheih thil (taksa leh rilru damna) ah vek an innghat a. Chung hmuh theih damdawi te chuan tawrhna leh harsatna zawng zawng alo ti kiang theiloa. Chutah tak chuan he khawvel piah lamah nghahfak tur an nei ta si loa, beidawnna khur thuk takah an luh phah thin. Tunhnaiah rilru lam natna a pun nasat em em nachhan hi, tawrhna leh harsatna kan thlir thiamloh vang hi ani thei pakhat a ngem? tih zawhna te pawh hi kan zawt thei ang chu.

Chu mai bakah chuan anni tan chuan tawrhna leh harsatna hian awmze thuk tak a neihloh avangin mi tam zawk chuan paltlang aia pumpelh emaw paihbo tumna alo lian ta zawk a. Harsatna pumpelh turin thil chi hrang hrangah an tlan a, zu leh sa, damdawi leh thil thalo chi hrang hrangah tlan lutin, a bawih-ah an tang ta zawk a, chu chuan an tawrhna leh harsatna sutkian a hnekin a belhchhah zawk a. Mihring khawsak dan zir mi (Sociologist) leh mihring hnam chhui mi (Anthropologist) te chuan hemi Naturalistic thlirna lo lian zel vang hian tawrhna leh harsatna chungchangah, a bik takin khawthlang ram changkang zawkah te hian, hmasang mite aiin thlir dan an thiamloa, hmachhawn dan pawh an thiamlo zawk niin an ngai.

Tlipna: Mihring hian mahni hian beiseina a insiam chawp theih teh meuh mai. Nimahsela, tawrhna leh harsatna khur thuk taka han luh tak tak hi chuan, he khawvel thilte zawng zawngte hian an hlutna an hlauh ta vek emaw tih mai tur hi a ni thin. Chutah tak chuan pathian leh thihnu piahlam ram rinna te hian, he khawvel in beiseina min pek theihloh chinah pawh minla siamsak zel thei a. Tin, tawrhna leh harsatna hi awmze thuktak an neih tir thei bawk. Heng buaina hmachhawn thei tur te, tuar hram hram thei tur te, paltlang thei tur hian nasa takin min pui thei bawk.

Reference: Keller, T. (2013). Walking with God through pain and suffering. Dutton.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tuesday, November 5, 2024

RINGTU RINNA SOREN KIERKEGAARD-A TARMIT AȚANGA THLIRIN

 

RINGTU RINNA SOREN KIERKEGAARD-A TARMIT

AȚANGA THLIRIN 

— Hmingremhlua Sailo

       Soren Kierkegaard-a hi kum zabi-19 hunlaia Philosopher (finna ngaina mi/thil bul chhui mi) lar tak pakhat niin, a philosophy (thil bul chhuina) hi ringtu mimal rinna, ringtu leh Pathian inkar, ringtu inpeknaah te a innghat a. Chuvangin a philosophy tlem azawng han thai lang ve ila.

 

Thudik tehna chi hnih: Kierkegaard-a hian mihringte hian ‘thu dik’ kan tih hi chi hnih awmin a sawi a. A pakhatna chu ‘logical truth/objective truth,’ tiin ‘thu dik awm sa’ tih paw’n kan let thei awm e. Hei hi science leh mathematics thiamna hmanga chhut chhuah theih, pawn lam thila (external factor) innghat, mi zawng zawnga danglam ngai lo a ni. Enitrna’n 1+1=2, lei hip nat zawng te, antibiotics thawh dan te hi an ni. Hengte hi ‘facts’ tih te paw’n a sawi theih ang.

       Thu dik pahnihna erawh hi chu a mihring chhungril (internal factor)-a innghat, ‘personal truth/subjective truth,’ tiin ‘mahni aanga chhuak thu dik/mimal thu dik’ tihin kan let thei awm e. Hei erawh hi chu mihringin ni tina kan thil tawn (personal experience) aanga kan neih te, a mihringa innghahna chen nei, a mihring a zira danglam thei a ni. Entirna’n: rinna te, nun awmzia nia kan rin te, tui leh mawi tih zawng te thleng hian a ni thei awm e.

       Kierkegaard-a chuan hringnunah hian logical truth ai hian subjective truth hi a pawimawh zawk niin a sawi bawk a. A chhan chu ni tina min kaihruaitu zawk niin a ngai; chu mai bakah chuan tisa leh thlarau inkungkaihna hrethiam tur te, finna (wisdom) nei tur te hian subjective truth hi a pawimawh hle niin a ngai.

       Ni tina duhthlanna kan siamnaah hian lawmna, lungawina, thawhrimna, phurna leh chhelna te pawh hi subjective truth aang veka kan neih a ni ti ila kan sawi sual awm lo e. Mi tam zawk hian vawksa hat lohzia pawh kan hria (objective truth); mahse, a tui kan tihna (subjective truth) vangin kan ei lo thei chuang lo a. Taksa sawizawi hatzia pawh hrilh nawn kan ngai lo (objective truth); mahse, taksa sawizawi tur chuan peih loh chung pawhin tih ang ang (subjective truth) a ngai. Zuk leh hmuam hat lohzia pawh kan hre vek (objective truth); mahse, insum theihnate, nghei theihnate hi chu mimal chungril-ah (subjective truth) kan tlachham hin. Chuvangin Kierkegaard-a’n hringnun kaihruaitu tak tak atan subjective truth/mimal thu dik hi a pawimawh zawk a tih hi a pawmawm viau. 

 

Ringtu Rinna chu Subjective truth/Mimal thudik: Kierkegaard-a hian ‘Ringtu rinna’ emaw ‘Ringtu nun’ ngei pawh hi subjective truth niin a ngai a. A chhan chu Pathian leh mimal inkar hi a dang heuh niin a ngai a. Pakhat leh pakhat belh pahnih hi mi zawng zawngah a dang ngailo. Kan Bible (scripture) leh thurin (doctrine) pawh hi tam zawkah a in ang hin. Tin, Bible aang kan hmuh danin Pathian hmangaihna pawh mi zawng zawng chungah chuan angkhat vek ani. Nimahsela, Pathian hmangaihna leh khawngaihna kan hriathiam dan leh hriatfiah dan chu a in an loh mai bakah va hrethiam tak tak tur chuan va tawnhriat a ngai phawt hin. Chuvangin, ringtu mimal rinna pawh hi ‘subjective truth/mimal thudik’ atih pawh hi a pawmawm viau.

       Tin, objective truth kan tih theih lohna chhan pakhat chu Pathian kan rin chhan hi science hmanga chhut chhuah chi a ni lo a, mathematics hmanga chawh chhuah theih a ni hek lo. Pathianin kan mimal nun heuhah hna a thawk a, chumi a thawh rah chu thlarau thianghlim kal tlangin miin a lo hrethiam hin. Chuvangin Pathian kan rin chhan dik tak chu kan thurin vang emaw science thiamna vang emaw a ni lo a. Pathianin kan mimal nunah heuh hna a thawh vang a ni ti ila kan sawi sual tam lo ang.

       Rom 10:9-ah “I kâin Isua chu Lalpa a ni tih i mana, mitthi zîng ata Pathianin a kai tho tih i thinlunga i rin (objective truth) chuan, chhandam i ni ang. Thinlunga ring (subjective truth) chu thiam chantîr an ni a, kâa an chu chhandam an ni bawk a,” tih a ni. Bible aanga kan hmuh danah hi chuan Rom 10:9-ah hian ringtu rinna hi objective truth leh subjective truth angin a sawi kawp tih pawn a sawi theih awm e. Nang ringtu, Pathian leh i mimal inkar hi engah nge a inngah ve le?

Pangpâr lo pâr dan

  Pangp â r te hian mihring nunah hmun pawimawh tak an luah a, hmangaihna lantir n â n kan in hl â n tawn a, l â wm te l â wmpui n â n leh l...