Pangpâr te hian mihring nunah hmun pawimawh tak an luah a, hmangaihna lantir nân kan in hlân tawn a, lâwm te lâwmpui nân leh lungngai te tawrhpui nân kan inpe tawn bawk ṭhîn. Pathianin kan nun ti timawi tûr leh famkim tûra kan tân bîk liau liau a min siam sak emaw tih a awl khawp mai. Nimahsela, hemi piah lamah hian thlaite hian pâr chhan pawimawh tak an nei a, chu chuan kan khawvêl leh a chhûnga thilnung zawng zawng hi a nghawng a. Thlaite rawn pâr dan kan hriatthiam chuan khawvêla nunna lo ṭai darh chhoh dân leh inthlunzawm dânte min hriatfiah tîr theia, humhalh an ṭûlzia te pawh min zirtîr thei a ni.
A hmasa berah chuan ni êng (sunlight) hi thilnung zawng zawng chakna min petu a ni a, ‘thlai (plants)’ kan tih chu ni êng chakna la lût a, chaw (carbohydrates) atâna siam thei te hi an ni. Ni êng chakna hmanga chaw siam chu ‘photosynthesis’ an ti, chu chu ramsa nêna an danglamna lian ber a ni. Ramsa leh mihring te hian ni êng chakna kan hmang ve thei lo va, thlaite’n ei theiha an siamsa kan ring mai zâwk ṭhin. Science hian thlai hi hlawm lian tak tak panga-ah a ṭhen a, chungte chu: algae, bryophytes, pteridophytes, gymnosperms leh angiosperms-te an ni. Kan Bible hian Pathianin thlai a pâr tir dân a rawn chhui lem lo va. Chuvângin, science tarmit aṭanga thlîrin, Pathianin in mamawh tawn veka min siam dân te rawn tarlan ka tum mai zâwk dawn a ni.
Algae (Tuiah an rawn piang)
Nunna (life) hi tuifinriatah a rawn in ṭan tih ngaihdan hi science leh bible in lungrualna tak pawh niin a lang. Tah chuan pât-êk (algae) te hi thlai awm hmasa ber an ni a, kum maktaduai 1500-1000 kalta aṭanga awm ṭan tawh niin mithiam ten an ngai. Tui aṭanga rawn piang an nih avângin tuia awm tûrin an pianphungte pawh a insiam, a zung (roots), a zâr (branch), a kûng (stem) emaw a hnah (leaf) a la awm lo. An taksa pum chu a hring nâl thep mai a, chu chu ‘Thallus’ an ti.
Algae-te ṭangkaina leh pawimawhna hi kan dâwn phakin ka ring lo, an hming te pawh hi kan phuah mawi hran lo, ‘Saron pâr’ kan tihte nen phei hi chuan in mawi hleih tak a ni. Rah fuh palh te hian tluk sual a awl êm êm a, hnawksak an nihna chen pawh a awm. Nimahsela, algae lo awm hmasa zing a mi ‘Cyanobacteria’ te hian nunna dang lo insiam thei tûrin kori a tu êm êm a. Ni êng chakna hmanga chaw an siam khan tui (H2O) an phel hrang a, oxygen (O2) an rawn siam chhuak a, boruak (atmosphere)-ah oxygen a lo awm theih phah ta a. Chu chu science tarmit aṭang thlîrin, he khawvêla thil thleng tawh zinga pawimawh ber pawl a ni nghe nghe. Science chuan, ‘The Great Oxidation Event’ a ti hial reng a ni. Oxygen avâng chuan thilnung chi hrang hrang an awm theih phah a, thil nung zawng zawng tân oxygen chu nunna hnâr a lo ni. Chutih rual chuan tui aṭanga rawn piang an nih avângin tuiah chauh an dam khawchhuak thei a, inthlahpun nân tui an la mamawh reng bawk.
Bryophytes (Khawmualah an rawn insawn)
Kum maktaduai 500 kalta khân tui chhûng aṭanga rawn lâng chhuakin, khawmual a rawn insiam ṭan a. Khawmualah hian ni êng (sunlight) leh carbon dioxide a tam zâwk avângin algae te chu khawmual lam pan tûrin an insiam rem a. Kum maktaduai 470 vel khan bryophytes te an rawn awm ṭan a, lung leh a vêla in ham tân nân zung ang deuh ‘rhizoids’ an rawn nei a. Bryophytes leh algae hi kan hre hrang lo mai thei, bryophytes hi lung leh hmun hnâwng a awm ṭhin an ni a,‘lung-sam’ kan tihte ho hi bryophytes chikhat an ni. Tin, waxy cuticle hmangin an in tuam bawk a, waxy cuticle chu oil chikhat niin, ni êng avanga thlai aṭanga tui chhuak tûr veng tu an ni. Waxy cuticle leh rhizoids hmang chuan khawmual lung hmunahte anlo awm thei ta a. Nimahsela, inthlahpun nan tui an la mamawh reng tho avangin hmun hnawngah an awm a ngai thin.
A tîrah chuan he khawvel hi lunghmun a ni a, bryophytes-te hi chu lunghmun chu leia chantîr tute zing ami niin, khawvel leilung insiam chhoh zel naah an lo pawimawh em em a. Tin thlaite khawmuala an awm hnu chuan ramsâte luah lum theih tûrin khawmual a rawn insiam d, ramsate pawh khawmualah an rawn pung chho ta zêl a. Vawiin thlengin thlai awmlohna hmunah ramsa tam zawk tan awm ngaihna a awm lo.
Pteridophytes (a sâng zawngin an ṭhang)
Khawmualah tui a awm remchan reng loh avângin thlai ṭhenkhat chu tui awmna hmun chauh dam khaw chhuah nâna innghat lo tûrin an in her rem ve zêl a. Kum maktaduai 420 kalta khan thlai awm thar ‘Pteridophytes’ an rawn lang ta a, Mizoin pteridophytes kan hriat lar em em chu kâtchât lam-chi hi a ni. Khawmuala awm thei tûrin an pianphung te insiam danglamin: a zung, a kuang, a hnah leh a zâr te an rawn nei a. Nimahsela, a pawimawh ber chu ‘vascular tissue’ an rawn nei hi a ni. Vascular tissue chu thlai chhûngah pipe pahniha siam niin, tui pipe chhohna, ‘Xylem’ leh an chaw pek kualna, ‘Phloem’ te hi an ni. Vascular tissue hmang chuan awlsam takin tui an la lut thei ta a. Tin, a hnahin ni zung chakna hmanga chaw a siam te chu an mamawh dan zêlin awlsam takin hmun dangah an sawn kual thei bawk a.
Thlaite hi ni zung chakna mamawh reng an nih avângin a sâng leh a lian apiangte tan dam khaw chhuah a awl bik. Chuvangin, vascular tissue hi vawiin ni thlenga thlai lian pui pui kan hmuh theihna chhan pakhat a ni. Vascular tissue chhûng a, ‘Primary vascular tissue’ awm te chu ralin, a thi a. A bul hnaiah pipe thar, ‘Secondary vascular tissue’ a rawn in siam leh ṭhin. Primary vascular tissue te hi ban nghet tak leh khawng takah a rawn changa, a bula secondary tissue insiam nen chuan a vâng zâwngin thlai an ṭhantîr a, chu chu ‘Secondary growth’ an ti. Vascular tissue an neih aṭang hian pteridophytes a chin hi thlai lian tak tak kan hmuh theih phah ta a ni. Kum maktaduai 300 kal ta, carboniferous hunlai chuan pteridophytes te kha an lian thei em em a, tunah chuan te reuh tê tê bak hmuh tûr an awm ta lo. Vawiina meihawl kan laih chhuah tam tak hi chu carboniferous hunlai, pteridophytes lian pui pui aṭanga insiam an ni nghe nghe.
Gymnosperms (seeds an rawn siam)
Kum maktaduai 320–300 kalta khan, thlai thar ‘Gymnosperm’ an lo lang leh a, gymnosperms chu Mizovin fâr kan tih ang chi hi an ni. A chi (seeds) hmanga inthehdarh hmasa ber an ni bawk. Algae, bryophytes leh pteridophytes-te hi an chi thehdarh nân spores leh gametes an hman avângin an inthlahpun zêl nan tui an mamawh reng a. Gymnospermsin inthlahpun nân seeds an hmang ṭangkaina chu sik leh sain a zirlohna hmunah pawh a chhunga thlai naute (embryo) awm chu rei tak chhe lovin an vawng reng thei a. A hun takah rawn ṭiakin, an inthlahpunna kawngah nasa takin a puic. Tin, gymnosperms te hian an chi thehdarh nân thlî an hman bawk avângin, khawmualah zau zawkin an rawn in theh darh thei ta bawk a.
Gymnosperms te hi an lian thei êm êm a, ramngaw ṭha tak tak te siamin, boruaka carbon dioxide awm chu an rawn la lût a. Chu chu ‘carbon sequestration’ an ti, carbon sequestration chu nasa takin an rawn thlen a. Boruakah carbon dioxide a tam hian kan khawvel a ti lum ṭhîn a. Chuvângin, carbon sequestration khan kan khawvel boruak alo ti dai a, sik leh sâ pawh a lo nawm phah bawk. Gymnosperms awm ṭan hunlai khân khawvêl kha a lumin, a ro thei êm êm a, chumi avanga tui an hloh vak loh nan an hnahte pawh a rawn sin phah tlângpui. Kan hriat tûr pawimawh êm êm mai chu, thing kan kih rêm vâk a, ram kan vah nasat lutuk hian carbon dioxide hi boruakah tam tak a let leh ṭhin. Chu chuan kan khawvêl hi a ti lum zual thin a, hei hi ‘global warming’ an tih chu a ni. Ramngaw te hi kan humhalh loh chuan mihring leh ramsa tam tak tan dam khawchhuah theihloh khawpin kan khawvêl hi a rawn lum leh dâwn bawk a ni.
Angiosperms (pâr chi pangpâr an rawn pâr ta)
Kan khawvel sik leh sâ te a lo nawm tâkah chuan thilnung chi hrang hrang te lo pungin, an lo ṭai darh chho ta zêl a. Chu chu thlai tên hmang ṭangkâiin, kum maktaduai 140-130 kalta khan thlai pâr chi ‘Angiosperm’ te an lo lang ta a. An ni hi an chhehvêl hmang ṭangkai thei tûrin an rawn pâr chhuak a. Phaitualhnim te chu thlî rawn hmang ṭangkai tûrin an rawn pâr a (Anemophilous flower), Chhawkhlei pâr-in sava a rawn hmang ṭangkai bawk a (Ornithophilous flower). Hnahkiah kûngin rannung te reuh tê tê an rawn hmang ṭangkai a (Entomophilous flower), zawngṭah ten bâk an rawn hmang ṭangkai thung (Chiropterophilous flower). Chutiang zel chuan pangpâr hrang hrang an rawn pâr chhuak zel a, chu chuan kan khawvêl hi an tih mawi mai bakah thilnung dangte nen in thlunzawmna an rawn siam zel bawk a. Rannung dangte tan zu tuî tak rawn siamin, chaw ṭha tâk an rawn ni a, thilnung dangte’n an chi thehdarh kawngah naŝa takin an puibawm bawk. Chuvângin, thlaite leh thilnung rêng rêngte hi in mamawh tawn vêk tûra duan an lo ni a, chu an inkungkaihna avâng chuan he khawvêl hi mihringte leh thil siam dangte tân chenna tlak khawvel a lo ni thei a ni.
Science thlirna aṭanga thlîrin pangpâr te hi mihring awm hmâin an lo pâr daih tawh a, heng khuaî te, sava te, leh rannung chi hrang hrang te tana pâr hi an lo ni. Inzawmna mumal tak an neih avangin kan khawvel hi mihringte tan luah theihin a lo awm a. A khawi emaw zâwk zâwk pawh hi ti chereu ta ila kan khawvel hi luah tlaklohin kan siam mai dâwn tihna a lo ni a, chuvangin kan humhalh hi a ṭul takzet a ni. Ringtu kan nihna aṭanga han thlir pawhin he khawvel hi huan mawi tak, Pathianin a duh taka a siam a ni tih a lang chiang hle. Heng thilsiam hlu tak tak te hi keini ringtute hian duat tak leh uluk takin kan enkawl dawn lawm ni? Thilnung zawng zawng hi Pathianin a duh taka a siam vek an ni si a (Genesis 1:31). Chuvangin, thilsiam zawng zawng te lakah ngilnei ila, a theih chen chenah vênhim leh humhalh kan uar bawk tûr a ni. Chu chu Siamtu min beisei dân pawh a ni ngei ang, kan Pathian thuin, thil siam zawng zawng hnênah chanchin ṭha hril rawh u (Marka 16:15) a tih kha a taka chantir tûrin ṭan i la thar zel ang u.